Bu çalışma yazarın, `` Muş İli Özelinde Doğal Tarım ve Hayvancılığa Dayalı Sürdürülebilir Bir Ekonomik Gelişim`` adlı makalesinden derlenmiştir. Makale Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (1):75–91, sayısında basılmıştır. Doğal gıdada hak edilen katma değeri oluşturabilmek için ilk önce hedef kitleyi tespit etmek gerekmektedir. Hedef kitle, sağlıklı beslenmede doğal gıdanın öneminin fakında olan yüksek ve orta gelir sahibi, eğitim seviyesi yüksek bilinçli tüketiciler olup bunların sayıları gün geçtikçe artmaktadır. Bu kitle doğal gıda sertifikasyonuna sahip ürünlere fazla para verebilecek bir müşteri görüntüsü sergilemektedirler. Doğal gıdanın mera ürünleri gibi birçok kalemi küçük ölçekli aile işletmelerinde üretileceği için doğal gıda sertifikasyonu, ürünlerin tanıtımı ve pazarlanması ancak şemsiye bir kuruluş tarafından Muş markası adı altında yapıldığında başarılı olabilir. Çünkü bu küçük çaplı aile işletmeleri yukarıda belirtilen işlemleri tek başlarına gerçekleştirebilecek yetkinlikten yoksundurlar ve bu hizmetleri profesyonelce yerine getirebilecek kişi ve firmalara gerekli parasal ödemeyi yapabilecek mali kaynaklara da sahip değillerdir. Ayrıca bu işlemler marka şehir tanıtım ve pazarlama bağlamında organize edilirse daha etkin ve hesaplı olacaktır. Özellikle, mera süt ve et ürünlerinin organik fakat sınırlı bir alanda hareket eden hayvanlardan elde edilen gıdalardan daha sağlıklı olduğunu vurgulayan bir tanıtım ve pazarlama yapılmalıdır. Bu, mera ürünlerinin organik etiketli ürünlere göre farkındalığını ve üstünlüğünü göstereceğinden pazarda bir yer edinebilme açısından oldukça önemlidir. Muş`un ürettiği malların ihracatı için ulusal pazar ve komşu Ortadoğu, Avrupa, Ön Asya ve Kuzey Afrika ülkeleri ile marka-şehir konseptinde etkin ve hesaplı inovatif reklam ve tanıtımla birlikte uygun pazarlama stratejisi kurgulanarak bağlantı ve anlaşmalar yapılmalıdır. Üretilen mal ne kadar kaliteli olursa olsun etkin bir tanıtım ve pazarlama sistemi olmadıkça hak ettiği değerde satılamaz. Satılamadığı zaman da sürdürülebilir bir tarım ekonomisi geliştirilemez.
Muş’ta girişimci ruha sahip yeterince birey ve firma olduğu rahatlıkla söylenebilir. Zor şartlar altında ve devletin verdiği hibe destekleriyle küçük çaplı çok sayıda firma ve kooperatifin son üç-dört yıl içinde kurulması bu savımızı desteklemektedir (Muş Gıda, Tarım ve Hayvancılık il Müdürlüğü, 2015; Muş Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü, 2015). Ancak bu firmalar veya kooperatifler genelde kurulduktan birkaç yıl sonra kapanmaktadırlar. Bu durum firmaların ürettiklerini satamamaları veya ürünlerini hak ettiği değerde satamamalarından kaynaklanmaktadır. Çünkü Muş ilinin ekonomik pazar potansiyeli küçük olduğundan bu firmaların sadece Muş pazarına mal satarak ayakta kalabilmeleri mümkün değildir. Ayrıca ürünlerinin doğallığıyla pazarda öne çıkarak katma değer oluşturabilmenin öneminin şimdiye kadar farkına varılmamıştır. Bu da doğal gıda üreticilerinin, il içindeki pazarda da markalaşmış konvansiyonel ürünlerle rekabetten dolayı düşük ücretle ürünlerini satmaları sebebiyle piyasada tutunamamalarına neden olmaktadır. Bu yüzden ildeki üreticilerin ülke içi ve dışına doğal gıda etiketiyle ürün satabilmeyi kolaylaştıracak gerekli sertifikaları bir an önce almaları gerekmektedir.
Kentlerde yaşayan, katkısız gıdaların önemini kavrayan ve gittikçe sayısı artan insanların beklentilerine karşılık verilmelidir. Onlara güvenle yiyebilecekleri gıdaların kapıları açılmalıdır. Aksi takdirde bu alan da büyük ölçekli firmalar tarafından “çeşitli köy ve organik ürün’’ konseptleriyle doldurulacaktır. Yöresel doğal ürünlerin katma değer üreterek pazarda yer edinebilmesi için yapılması gereken çalışmaların bazıları aşağıdaki gibi sıralanabilir:
1) Kente özgü doğal gıda ürünlerin ve türevlerinin coğrafi işaretleri alınmalıdır. Coğrafi işaretlerin alınması ürünlerin iyi bir kalite standardında üretilip korunmasını sağlamanın yanı sıra bu yöresel ürünlerin başka illerce sahiplenilmesini de engellemiş olacaktır. Buna ek olarak coğrafi işaret tescilli ürünlerin yurtiçi ve yurtdışı pazarlarda iyi bir fiyatla müşteriler bulunmasına büyük bir katkısı olacaktır.
2) İle özgü coğrafi ürünlerin katma değer üretme ve pazarlanabilme potansiyeline göre öncelikli hale getirilerek markalaşması için çalışmalar yapılmalıdır. Bu ürünlerin doğallığına zarar vermeden işlenmiş türevlerinin geliştirilip pazarlanması ve tanıtılması stratejilerinin oluşturulması önemlidir. Bunun için fuar, festival, program vs. tanıtım faaliyetlerinin düzenlenmesi ve bilinen fuarlara katılmalarının özendirilmesi gereklidir.
3) İlde tabii olarak yetişen ve ile özgü doğal ürünlerden (Muş üzümü, güz armudu, macirek elma, doğal semizotu, kenger, hiso, nisan, yaban pancar otu, çağ bitkisi, uçkun, güllük, kuş konmaz, lahana, ceviz, kuşburnu, alıç, kızılcık, dut vb.) sertifikalı markalar oluşturulmalıdır.
4) Firmaların sertifikasyon ve kalifikasyon işlemleri de göz ardı edilmemelidir. İşletmelere, gıda sağlığı ve güvenliği açısından gerekli belgelerin alınması konusunda MSKP bünyesinde oluşturulacak bir birim tarafından gerekli yönlendirmeler yaparak ilgili kamu kuruluşlarınca gereken desteğin verilmesi sağlamalıdır.
5) Muş Sürdürülebilir Kalkınma Platformu çatısı altında ortak bir tanıtım ve pazarlama sistemi geliştirilmeli ve bunu uygulayacak bir pazarlama birimi oluşturulmalıdır. Böylece düşük bir tanıtım bütçesiyle ve daha az maliyetli etkin bir pazarlama sistemiyle ildeki işletmeler için geliştirilme şansı elde edilebilir. Aşağıda bu ortak pazarlama ve tanıtım birimi için bazı öneriler geliştirilmeye çalışılmıştır:
I. İlk başta ulusal ve uluslararası pazarlara odaklanarak hedef müşteri kitlelerine yönelik araştırmalar yapılmalıdır. Bunun için Türkçe, İngilizce ve hedeflenen ülkelerin dillerinde tanıtım materyalleri hazırlanmalıdır.
II. Daha sonra yöreye ait doğal gıda ürünlerinin iç ve dış tüketiminin talebinin arttırılmasına yönelik tanıtım faaliyetlerinin artırılmasına ağırlık verilmelidir.
III. İnternet üzerinden pazarlama olanaklarından yararlanılmalıdır. Böylece ilsel derinlikten çok ulusal ve uluslararası derinlik yakalanarak pazarın daha hızlı büyümesi sağlanabilir. Bunun için de kente ait bir e-ticaret platformu oluşturulabilir ve gıda pazarlayan popüler portallerle işbirliğine gidilerek ürünlerin burada satılması sağlanabilir. Özellikle Muş ili doğal gıda e-ticaret platformu aracılığıyla doğal gıdanın sağlık açısından üstün yönlerine dikkat çekilerek tüm dünyaya hitap edebilen bir satış reyonu oluşturulmuş olacaktır. Böylece fiziki olarak ulaşılamayacak birçok pazara erişim kolaylığı elde edilmiş olacaktır. Bu platform hedeflenen ülkelerin dillerinde hizmet verecek şekilde tasarlanmalıdır.
Kaynaklar; Muş Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü (2015). Muş Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü Brifingi. Muş İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü (2015). Muş İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü Brifingi.
