Sanayi sicil tescil belgesi sayısında Marmara Bölgesi 57.291, İç Anadolu Bölgesi 27.727, Ege Bölgesi 18.919, Akdeniz Bölgesi 12.345, Karadeniz Bölgesi 10.889, Güneydoğu Anadolu Bölgesi 6.403 ve Doğu Anadolu Bölgesinin 3.592’lık bir değere sahip olduğu Tablo 1 de görülmektedir. Tablo 1, 2 ve 3 Sanayi Genel Müdürlüğü (SGM)`nün Nisan 2018 güncel sanayi sicil sayısı verileriyle Türk Patent Kurumunun (TP) 1995-2917 yıllarını kapsayan patent, endüstriyel tasarım ve faydalı model başvuruları verileri derlenerek oluşturulmuştur. Tablo 1 den görüleceği gibi sanayi siciline kayıtlı işletme sayısı, beş ve üzeri mühendis çalıştıran KOBİ sayısı ve 1995-2017 yıllarını kapsayan toplam patent, endüstriyel tasarım ve faydalı model başvuru sayılarının her birinde Doğu Anadolu Bölgesi ülkenin en düşük değerine sahip olduğu ve açık arayla en son sırada demirlediği görülmektedir. Kısacası sanayileşmenin nicelik ve niteliğini gösteren kategorik değerlerin tümünde bölge en düşük değerlere sahip olup ülkenin en az sanayileşmiş bölgesi olduğu açıkça görülmektedir.
Tablo 1: Bölgelerin Sanayileşme Göstergesi
|
|
Bölgeler |
Sanayi siciline kayıtlı işletme sayısı |
Beş (5) + mühendis çalıştıran KOBİ sayısı |
1995-2017 arası patent başvurusu sayısı |
1995-2017 arası endüstriyel tasarım başvurusu sayısı |
1995-2017 arası faydalı model başvurusu sayısı |
|
1 |
Marmara (toplam) İl ortalaması |
57.291 5.208 |
1.813 165 |
32.316 2.938 |
73.460 6.678 |
25.660 2.333 |
|
2 |
İç Anadolu (toplam) İl ortalaması |
27.757 2.135 |
361 28 |
9.717 747 |
21.748 1.673 |
9.925 763 |
|
3 |
Ege (toplam) İl ortalaması |
18.919 2.365 |
362 45 |
6.488 811 |
12.201 1.525 |
5.627 703 |
|
4 |
Akdeniz (toplam) İl ortalaması |
12.345 1.543 |
137 17 |
2.204 276 |
4.063 508 |
2.320 290 |
|
5 |
Güneydoğu Anadolu(toplam) İl ortalaması |
6.403 711 |
69 8 |
1.271 141 |
4.166 463 |
679 75 |
|
6 |
Karadeniz (toplam) İl ortalaması |
10.889 605 |
34 2 |
1.619 90 |
1.793 100 |
1.258 70 |
|
7 |
Doğu Anadolu(toplam) İl ortalaması |
3.592 257 |
22 2 |
539 39 |
254 18 |
295 21 |
Doğu Anadolu Bölgesinin 14 ilinin sanayi göstergeleri Tablo 2`de gösterilmiştir. Bu tablodaki illerin sıralaması illerin sanayi sicil belgesi firma sayısına göre yapılmıştır. Sanayi sicil belgesi sanayinin niceliğini göstermektedir. İlin sanayisinin niteliğini belirlemek için beş ve üzeri mühendis çalıştıran KOBİ sayısı, sanayinin yenilikçilik kapasitesini test etmek içinde üretilen patent, endüstriyel tasarım ve faydalı model başvuru ve tescil sayılarına bakmak gerekmektedir. Bu tablodan görüleceği gibi Muş ili 133 sanayi siciline sahip işletme sayısıyla Doğu Anadolu Bölgesinin 14 ili arasında 8. sıradadır.
Tablo 2: Doğu Anadolu Bölgesi İllerinin Sanayileşme Göstergesi
|
|
İl |
Sanayi siciline kayıtlı işletme sayısı |
Beş (5) + mühendis çalıştıran KOBİ sayısı |
1995-2017 arası patent başvurusu sayısı |
1995-2017 arası endüstriyel tasarım başvurusu sayısı |
1995-2017 arası faydalı model başvurusu sayısı |
|
1 |
Malatya |
1.041 |
12 |
144 |
76 |
90 |
|
2 |
Erzurum |
551 |
3 |
134 |
74 |
60 |
|
3 |
Erzincan |
417 |
- |
17 |
13 |
15 |
|
4 |
Elazığ |
377 |
- |
139 |
49 |
45 |
|
5 |
Van |
266 |
7 |
41 |
10 |
33 |
|
6 |
Ağrı |
157 |
- |
4 |
12 |
2 |
|
7 |
Kars |
144 |
- |
7 |
2 |
10 |
|
8 |
Muş |
133 |
- |
4 |
3 |
11 |
|
9 |
Bingöl |
122 |
- |
9 |
2 |
5 |
|
10 |
Iğdır |
99 |
- |
5 |
3 |
9 |
|
11 |
Hakkari |
98 |
- |
10 |
4 |
4 |
|
12 |
Tunceli |
75 |
- |
7 |
2 |
3 |
|
13 |
Bitlis |
71 |
- |
16 |
0 |
3 |
|
14 |
Ardahan |
41 |
- |
2 |
4 |
5 |
|
|
|
|
|
|||
|
|
Toplam |
3.592 |
22 |
539 |
254 |
295 |
|
|
İl Ortalaması |
257 |
2 |
39 |
18 |
21 |
Tablo 3 de 1995-2017 yılları arasında patent, endüstriyel tasarım ve faydalı model başvurularından kaç tanesinin tescillenip kabul edildiğini göstermektedir. Bu tablodan Malatya ilinin 145 tescille yine bölgenin diğer illerinden açık ara önde olduğu görülürken, Muş ilinin 18 başvurusundan tescillenen patent, endüstriyel tasarım ve faydalı model sayısı ise 11 tane ile sınırlıdır. Aynı tabloda görüleceği gibi bölgenin ilk beş sırasında ki illerle geride kalan iller arasında sanayi gelişmişliği açısından Erzincan ilini hesaba katmazsak çok büyük farklılık olduğu görülmektedir. Erzincan ilinde sanayi sicili belgesi sayısıyla, sanayi ve yüksek teknolojiye dayalı sanayileşmeye etki eden patent, endüstriyel tasarım ve faydalı model sayısı arasında paralel bir gelişim görülmemektedir. Bu durum ilin sanayi sicili belgesi sahibi firmalarının büyük çoğunluğunun düşük teknoloji sınıfında üretim yapan işletmelerden oluştuğunu göstermektedir. Muş ili Malatya hariç bölgenin diğer illeri gibi Türkiye`nin sanayileşme ortalamasının çok gerisinde bulunmaktadır. Bu gerililiğin ana nedeni bölgeye geçmişte sanayi ve ekonomik gelişimin lokomotifi olan orta ve büyük ölçekli devlet yatırımlarının yapılmaması ve 1990`lardan sonra bölgede yoğunlaşan terör olaylarıdır. Çünkü ülkemizde geçmişte orta ve büyük ölçekli devlet yatırımlarının yapıldığı illerde, bu yatırımlar ekonomik hayatı canlandırarak diğer sektörlerin oluşum veya gelişimini tetikleyici işlev görmüştür. Ayrıca terör olaylarının 90`lı yıllardan sonra tırmanışı dışarıdan bölgeye gelebilecek özel sektör yatırımlarını engellemenin yanı sıra ildeki sermayenin batıdaki büyük kentlere kaçışına sebep olmuştur (Arslan, 2018:85). Muşun ülkenin en az sanayileşmiş bölgesinin içinde bile en düşük bir sanayileşme oranına sahip olması ilin bir nevi hiç sanayileşmediğinin göstergesidir. Sanayileşmenin başlangıcında olan bir ilin ilk etapta sanayileşme rakamlarında Türkiye ortalamasını yakalayabilmesi için Muş`un güçlü yönleri göz önüne bulundurularak doğru sektör veya sektörlerin tespit edilmesi ve bu sektör veya sektörlerde katma değeri yüksek ürünler üretilmesi gerekmektedir. Bu şekilde hareket edilirse hem geçmişin kayıpları telafi edilebilir hem de sürdürülebilir bir sanayileşme gerçekleştirilebilir.
Tablo 3: Doğu Anadolu Bölgesi 1995-2017 Yılları Patent, Endüstriyel Tasarım ve Faydalı Model Tescil Sayıları
|
|
İl |
1995-2017 arası tescillenen patent sayısı (TP, 2018d) |
1996-2017 arası tescillenen endüstriyel tasarım sayısı (TP, 2018e) |
1995-2017 arası tescillenen faydalı model sayısı (TP, 2018f) |
Toplam |
|
1 |
Malatya |
32 |
69 |
43 |
145 |
|
2 |
Erzurum |
14 |
68 |
31 |
113 |
|
3 |
Erzincan |
0 |
12 |
6 |
18 |
|
4 |
Elazığ |
19 |
45 |
30 |
94 |
|
5 |
Van |
3 |
10 |
13 |
26 |
|
6 |
Ağrı |
1 |
9 |
0 |
10 |
|
7 |
Kars |
2 |
1 |
3 |
6 |
|
8 |
Muş |
1 |
3 |
7 |
11 |
|
9 |
Bingöl |
3 |
2 |
1 |
6 |
|
10 |
Iğdır |
1 |
3 |
5 |
9 |
|
11 |
Hakkari |
0 |
3 |
2 |
5 |
|
12 |
Tunceli |
0 |
0 |
2 |
2 |
|
13 |
Bitlis |
0 |
0 |
2 |
2 |