BAHARIN HABERCİSİ İLK CEMRE HAVAYA DÜŞTÜ
Kışın sona erdiğine işaret eden cemrelerin ilki havaya düşerek baharın müjdesini verdi. Sırasıyla suya ve toprağa düşecek cemrelerle doğa yavaş yavaş ısınacak.
Halk inanışına göre baharın habercisi olarak kabul edilen cemrenin ilki havaya düştü. Sıcaklık artışının sembolü sayılan ve üç aşamada gerçekleştiğine inanılan cemrelerin, kış mevsiminin ardından havayı, suyu ve toprağı ısıttığı kabul ediliyor.
"Ateş", "kor" ve "köz" anlamlarına gelen cemre kelimesi, Arapça kökenli bir sözcük olarak biliniyor. Halk kültüründe ise birer hafta arayla önce havaya, ardından suya ve toprağa düştüğüne inanılan sıcaklık yükselişini ifade ediyor. Buna göre ikinci cemre 26-27 Şubat'ta suya, üçüncü cemre ise 5-6 Mart'ta toprağa düşecek.
Baharın sembolik başlangıcı
Orta Asya'dan Arap coğrafyasına, Çin'den Yunanistan'a kadar pek çok kültürde yılın benzer dönemleri, doğanın uyanışıyla ilişkilendiriliyor. Cemrelerin düşmesi de bu kültürlerde havanın, toprağın ve suyun ısınmaya başladığı günler olarak kabul ediliyor. Bu yönüyle cemre, yalnızca meteorolojik bir değişimi değil, aynı zamanda mevsimsel dönüşümün sembolik başlangıcını temsil ediyor.
Halk arasında cemre düşmesiyle birlikte baharın gelişini simgeleyen etkinlikler de gündeme geliyor. Özellikle Nevruz ve Hıdırellez kutlamalarının başlangıcı, cemrelerle ilişkilendiriliyor. Cemre, Türk kültüründe edebi ve folklorik anlamda da önemli bir yer tutuyor. Osmanlı döneminde divan şairleri cemre zamanlarında devlet büyüklerine övgü amacıyla şiirler kaleme alır, bu şiirlere "cemreviye" adı verilirdi.
Geleneksel halk takviminde cemre
Anadolu'da yaygın olarak kullanılan geleneksel halk takviminde yıl, "Kasım günleri" ve "Hızır günleri" olmak üzere iki bölüme ayrılıyor. Kasım günleri miladi takvime göre 8 Kasım'da başlıyor ve 179 gün sürerek 5 Mayıs'ta sona eriyor. Dört yılda bir şubat ayının 29 gün çektiği yıllarda bu süre 180 gün oluyor. Hızır günleri ise 6 Mayıs'ta başlayıp 7 Kasım'a kadar, yani 186 gün devam ediyor.
Cemrelerin düşmesi, Kasım günlerinden Hızır günlerine geçişin; başka bir ifadeyle kıştan bahara yönelişin işareti olarak görülüyor. Türk Dil Kurumu'na göre cemre, "Şubat ayında birer hafta arayla havada, suda ve toprakta oluştuğu sanılan sıcaklık yükselişi" anlamına geliyor.
Mitoloji ve halk inançlarında cemre
Türk ve Altay halk kültüründe cemreyle bağlantılı olarak "İmre" (İmere veya Emire) adı verilen bir varlıktan söz ediliyor. İnanışa göre bu varlık ilkbaharda ortaya çıkar, titrek ışıklar saçarak göğe yükselir ve ardından buzların üzerine düşerek erimeyi başlatır. Daha sonra toprağa girer ve ısınan topraktan buhar yükselir. Bu süreç baharın gelişiyle özdeşleştirilir. Bulgar kültüründe benzer figür "Zemire" adıyla yer alır.
Bazı araştırmacılar, Anadolu Türkçesinde kullanılan "cemre" sözcüğünün, bu eski adların zamanla değişime uğramış biçimi olabileceğini ileri sürüyor. Kumuk Türkçesinde "zemre" kelimesinin nem ve buhar anlamına gelmesi de bu görüşü destekleyen unsurlar arasında gösteriliyor.
Tasavvuf kültüründe ise ateş ve kor kavramları mecazi anlamlar taşır. Temizlenmeyi, arınmayı ve yeniden doğuşu simgeleyen ateş, aynı zamanda ilahi aşkın yakıcılığıyla ilişkilendirilir. Bu yönüyle cemre, yalnızca mevsimsel bir olay değil; kültürel, mitolojik ve tasavvufi boyutları olan çok katmanlı bir kavram olarak değerlendirilir.
Azerbaycan Türklerinin Nevruz öncesinde kutladığı ve "boz ayın dört çarşambası" olarak bilinen gelenekte geçen "Cemle" sözcüğünün de cemre ile aynı kökten geldiği ifade edilir. Bu kelimenin "İmir, İmere, Emire" adlarıyla bağlantılı olduğu ve bazı görüşlere göre Arapça kökenli olmadığı ileri sürülmektedir.
İlk cemrenin 19-20 Şubat tarihlerinde havaya düşmesiyle başlayan süreç, yedişer gün arayla su ve toprakla devam ederek doğanın uyanışını simgelemeyi sürdürüyor. Cemre, hem halk takviminde hem de kültürel hafızada baharın en güçlü işaretlerinden biri olarak varlığını koruyor.