KANSER HASTALIĞI KARŞISINDA MEVCUT DURUM

İşte Salih Yüce’nin açıklamaları; “Türkiye’de kanser hastalarına sunulan bilimsel hizmetler son yıllarda oldukça gelişmiş ve ülkemizdeki kanser hastaları tedavilerini devlet desteğiyle de iyi bir şekilde görmektedirler. Diğer taraftan kanser hastalığının son yıllarda ülkemizde de artış eğiliminde olduğu gözlenmektedir. Sağlık Bakanlığı Kanserle Savaş Dairesi Başkanlığı bu konuda çok önemli bir aşamayı gerçekleştirmiş, akredite kayıt merkezleri oluşturmuştur. Bu merkezlerin güvenilir verilerine dayanan değerlendirme de ülkemizde kanser hastalığının ciddi bir artış göstermekte olduğunu doğrulamıştır.

Kanserin erken teşhis ve tedavisi için erken teşhis ve tedavi merkezleri kurulmuş ve buralarda belirli kanser türleri için tarama programları oluşturulmuş olması kanserin erken teşhisinde önemli bir rol oynamaktadır. Kanserle ilk kez karşılan hastaların ve yakınlarının bu konudaki bilgisizlikleri hem toplumsal, hem bireysel sorunlar yaratmaktadır. Aile içinde bile özellikle kadın kanserlerinde(meme ve rahim) aile birliğin bozulduğu gözlenmektedir. Cehaletten dolayı kanser hastası kadınlar eşleri tarafından terk edilebilmekteler ya da bu hastalığı ölümcül diye düşündüklerinden bu sonuçla karşılaşılmaktadır. Bu bakımdan hastanın ve hasta yakınlarının doktor ve bu konuda uzman merkezler tarafından bilgilendirilmesi noktasında önemli sıkıntılar yaşanmaktadır.

Kanser hastalığı ile tanışan hasta;  uzun vadeli hasta, hasta yakını, doktor eşliğinde uzun bir maratondan geçmektedir. Bu sırada çoğu hasta sıkıntı yaşamaktalar ve ortaya çıkan sorunlar nedeni ile bir kısmı tedavilerini yarıda kesmek zorunda kalmaktadırlar. Ya hastalar uzak yerden tedavi merkezine geldiği için kalacak yer sorunu yaşamakta ya da hasta yakınları kanser tedavisinin yüksek maliyeti yüzünden çoğunlukla tedaviden vazgeçilmektedir. Kanser hastasının meslek edinme ve para kazanma hakkı bulunmalıdır. Çünkü kanser hastasının tedavi masrafları yüksektir. Ağır kanser vakaları, tedavi sürecinde aile birliğini ve maddi imkânları yok etmektedir. Bu nedenle devlet tarafından hastaların örgütlenmeleri desteklenmeli örgütlenen hastalara yasal dayanak hazırlanmalı ve bu örgütler kanser hastalarının haklarını savunacak mekanizmaya kavuşturulmalıdır.

Merkez den uzak veya coğrafi imkânsızlıklarından dolayı tedavi amaçlı İstanbul, Ankara, Bursa, İzmir, Adana gibi büyük şehirlerde tedavi olmayı seçen hastaların en çok yasadığı sorunlar tedaviye gidebilmek ve hekime erişebilmek için maddi imkânsızlıklarından dolayı bunu erteleyen, zaman aşımına uğratan birçok hasta ve hasta yakını bulunmaktadır. Hastalığa ilk yakalanıldığı esnada hastanın ailesi elinde birikmiş parasını harcamakta tereddüt dahi etmemekte ancak zamanla elindeki para tükendiğinden borçlanmaya gidilmekte, komşu, arkadaş ve aile çevresinden yeterince borçlandıktan sonrada artık tedaviye gitmek veya hekime ulaşmak imkânsız hale gelmektedir. İl ve ilçelerde bulunan sosyal yardımlaşma ve dayanışma Vakıflarının hastalara yardımı konusunda ise mevzuatta kesin bir hüküm bulunulmadığından kanser hastalarına yol ve konaklama yardımı mülki amirlerin inisiyatifine bırakılmaktadır. Bu da zaman zaman sıkıntılara yol açmaktadır. Örneğin bir vali veya bir kaymakam bu inisiyatifi çok iyi niyetli kullanırken diğer taraftan bir vali veya bir kaymakam bu inisiyatifi kullanmamakta veya kullanmak için çaba sarf etmemektedir.

Kanser hastalığının nedenleri konusunda bugüne dek olan değerlendirmeler sigara kullanımını ana faktör olarak yorumlamaktadır. Sigara başta akciğer kanserleri olmak üzere birçok kanserin oluşmasında ve gelişmesinde en önemli faktörlerden biridir. Bu bakımdan Sağlık Bakanlığı’nın sigara ve diğer tütün ürünlerinin kapalı ortamlarda kullanımının yasaklanmasına yönelik çalışmaları son derece isabetli olmuştur. Bu çalışmaların sonucu olarak ilerleyen dönemlerde sigaraya bağlı başta Akciğer kanser olmak üzere birçok hastalık oranlarında gerileme yaşanması beklenmektedir.  Dumansız hava sahası prensibi son derece isabetlidir ve büyük bir hassasiyetle sürdürülmelidir. Ülkemizde gıda maddelerinin sağlık açısından denetimi Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’nın uhdesindedir. Bu konuda bize ulaşan pek çok bilgi, özellikle tarım ürünlerinin denetiminin layıkıyla yapılamadığı şeklindedir. İhraç ürünlerinde bile zaman zaman yaşanan sorun, kontrolün çok daha sınırlı olduğu iç piyasaya yönelik üretimde çok daha büyük önem kazanmaktadır. Çiftçi özellikle tarım ilaçlarının kullanımında son derece bilinçsizdir, hatalı ilaç kullanımı (çok miktarda ve zaman faktörü dikkate alınmadan) tarım ilaçlarının bitkilerle insana geçtiğini düşündürmektedir. Tarım ilaçlarının kanser oluşumunda önemli bir etken olduğu bu noktada gözden kaçırılmaması gereken bir durumdur.

Kanser hastalarının sorunları ise daha çok başta ilaç olmak üzere tanı ve tedavi hizmetlerin erişimde yaşanmaktadır. Tıpta Uzmanlık Sınavı’nın “klinik tıp eğitimi” kalitesini olumsuz etkilemesi sonucunda, hekimlerin klinik yaklaşımları zayıflamış, çok fazla tetkik talebine karşılık, sonuç alınmasında zafiyet yaratmıştır. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) sağlık harcamalarının azaltılması amacıyla haklı olarak tetkik ve ilaç kullanımına kısıtlamalar getirmiştir. Bu durum ne yazık ki gerçekten gerekli durumlardaki erişimi de olumsuz etkilemektedir. Özellikle tedavi üstünlüğü getiren yeni ilaçlara erişim de sınırlıdır. Benzer şekilde, kanser ağrısında kullanılan ilaçlara erişim de sorunludur. Transdermal olarak kullanılan ağrı bantları ve oral ağrı kesici gereksinimi zaman zaman SGK’nın öngördüğü değerden fazla olmakta, bu durum hastanın gereksiz yere ağrı çekmesiyle sonuçlanmaktadır. Kanser ilaçlarına erişimde getirilen sınırlamalar, en azından sağlık kurulu raporuna binaen azaltılmalıdır.

Kanser hastalığındaki artışa rağmen, onkoloji alanında hizmet veren hekimlerin sayısı son derece yetersiz kalmaktadır. Bu durum Tam Gün Yasası sonrasındaki olası ayrılmalar ile daha da olumsuz etkilenecektir. Sağlık hizmetlerine özellikle Anadolu’dan erişim kısıtlıdır. Yeni kurulan merkezlere karşılık, hastalar deneyimin daha yüksek olması nedeniyle büyük merkezleri tercih etmektedir. Hekim eksiği olan yerlere “6 ay- bir yıl rotasyon uygulaması” kabul görmemiştir. Buna karşılık, özellikle kontrol hastalarının seçilmiş merkezlerde günübirlik ya da iki günlük kısa rotasyonlarla kontrolleri daha uygulanabilir ve ekonomik bir seçenek olarak görünmektedir. Hastaların merkezi sistemle kaydı ve hekimin uçakla ulaşımının mümkün olduğu bölge devlet hastanelerinde toplanmaları en azından takip hastaları açısından kolaylık getirebilir ve hem ekonomik hem de uygulanabilir bir modeldir. Hasta hakları konusundaki yaratılmaya çalışılan bütün duyarlılığa rağmen, hekimlerin bir kısmının olumsuz yaklaşımı konusunda sıkıntılar devam etmektedir. Bunda hasta sayısının çok olmasının yanı sıra, hekimlerin meslek algılarındaki bir deformasyonun da etkili olduğu yargısı yanlış olmayacaktır. Ne olursa olsun, kanser hastalığı diğer hastalıklardan daha farklı bir duyarlılığı gerektirmektedir. Onkoloji alanında hizmet veren hekimler diğer meslektaşlarına göre manevi olarak daha fazla baskı altındadır ve bu durum mesleki tükenmişliğe yol açmaktadır. Bu nedenle tıbbın bu özel alanında çalışan hekimlerin yetiştirilmesinde pozitif ayrımcılık sağlanması, bireysel duyarlılığın sürdürülmesi açısından gerekli görünmektedir. Bu yaklaşım, ülkemizdeki yetersiz onkolog sayısının artırılmasında da olumlu sonuçlara neden olacaktır. Zira onkoloji yukarıda sözü edilen manevi yük nedeniyle çok fazla tercih edilen bir branş değildir. Bu durum hematoloji ve medikal onkoloji yan dal ihtisasına olan başvuruların yetersizliği ile de aşikardır.

Hastalara ve ailelerine psikolojik destek verilmesi büyük önem taşımaktadır. Tedavideki bütün ilerlemelere rağmen hastalığın ölümle aynı anlamda anılmasının önüne geçilememiştir. Bütün hastalar ve özellikle yakınları için uzman psikologlar tarafından hastalık psikiyatrisi yaklaşımı büyük önem taşımaktadır. Kanser Hastalarının Yaşadıkları Belirli Sorunlar Medikal gereksinimi olan ancak ilgili sosyal güvenlik kurumu tarafından ödenmeyen medikal giderlerin gerek sosyal güvenlik gerekse de sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarınca oldukça sınırlı olarak karşılanması konusunda sıkıntılar yaşanmaktdır. Tanı alan her hastanın diyanet işleri başkanlığının da görüşleri alınmak sureti ile bu insanlara inanç terapisi yapılması gerek Hristiyan gerek Yahudi gerekse de Müslüman kişilerin kendi din adamlarından terapi desteği alınması konusunda sıkıntılar yaşanmaktadır. Psikolojik desteğin yeterli olmaması büyük bir sorundur. Hastalığın teşhisinde verilmeye başlanacak psikolojik destek, tedavi başarısını artırabilmesinin yanında hem yaşam süresini uzatacak hem hayat kalitesini artıracaktır. Psikolojik destek hizmetlerinin artırılması faydalı olacaktır. Kanser pahalı bir hastalıktır, tanı ve tedavi için gerekli işlemler için sıra bekletilmekte özellikle uzun süreli randevu gibi anlamsız zaman kayıplarının kanser hastalarının yaşam kalitelerini önemli oranda düşürmekte ve tıbbı tedavi gereksinimleri zorlamamasına rağmen özel kurumlara yönlendirme yapılmaktadır. Kanser hastaları umut tacirlerinin eline düşmekte, suiistimal edenler için yasal yaptırımlar yeterli değildir.

Diğer illere tedavi için giden maddi durumu iyi olmayan hasta ve yakınlarına kalacak bir yer sıkıntısı yaşanmaktadır. Kanser hastalarına evde bakım konusunda önemli sıkıntılar yaşanmaktadır. Kanser hastası çocuklara uygun olarak eğitim-öğretimin toleranslı olmaması ve bu eğitim ortamının sağlanmamaktadır. Kanser hastalarının yoğun tedavi dönemlerinde işlerine son verilmesi veya çalışabilir durumda olanlara iş verilmemesi sıkıntılıları yaşanmaktadır. Kanser hastaları iyileştikten sonra dahi iş bulamamaktadır. İhtiyacı olan kanser hastası çocuk ve gençlere eğitim öğretimi için düzenli burs sağlanamamaktadır. Hastanelerde yetersiz yatak sayısı nedeniyle tedaviye geç başlanması söz konusu olabilmektedir. Terminal dönemindeki kanser hastalarının evlerine gönderilmeleri ve kaderleriyle baş başa bırakılmaları önemli sorunlardan biridir. Tedavi alınan bazı 3.basamak sağlık kuruluşlarında azarlanma, yasadışı ücretler alınması vb sıkıntılar yaşanmaktadır.

Bazı ilaçların temininde güçlük yaşanması veya SGK’ dan muaf olanları, TEB` nin geç temin etmesi  tedavinin aksamasına yol açmaktadır. Kanser tedavisi için bir algoritma olmalı, insanlar tanılarını aldıktan sonra ne yapacaklarını bilememektedirler. Doktorlar sadece kanser değil her türlü hastalıkta kendi anlayışlarına bırakılmadan hastaları yönlendirmek konusunda meslek içi eğitime tabii tutulmalıdır Yaşana Sorunlarla İlgili Çözüm Önerileri Türkiye’de kanser tedavisi ve kanserle mücadele için aşağıdaki temel noktalarda düzenlemeler yapılması gerekmektedir. Bunlar;  1. Erken tanı ve tedavi koşulları Erken tanı ve tedavi koşulları; sağlığın iyileştirilmesi ve beklenen yaşam süresinin uzatılması, kaynakların israf edilmesinin önlenmesi gerekmektedir. Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır;  Kanser konusunda yetişmiş ve değişik alanlardan oluşan multidisipliner ekip Hastaların bilgiye erişim ve iletişim olanaklarının kalitesi ve ulaşılabilirliği Sorulara dürüst ve özenli cevap alabilme hakkı En son teknoloji Klinikle ilgili kılavuzlar Hastanın ikinci görüş alma hakkı Bekleme sırasının en az düzeyde olması Yürütülen klinik bir çalışmaya katılabilme olanağı Bilinçli tercihlerde bulunabilmeye destek olunması 2. Bakım kalitesi Bakım kalitesi, hasta ve ailelerinin ihtiyaçlarını karşılayabilecek kapsamlı bir yaklaşımla sağlanmalıdır. Bakım kalitesi, hasta ve ailelerinin yaşam kalitelerini iyileştirmeli,  kaynakların daha etkin kullanımını sağlanmalıdır. Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır; Hastalar, kendi bakımlarıyla ilgili kararlara doğrudan katılma hakkına sahip olmalıdır. Çok sayıda farklı sağlık hizmetinden faydalanabilme (evde bakım, topluma yönelik hizmetler)  Sağlık, sosyal ve psikolojik hizmetler arasında koordinasyon sağlanması Hasta yakını ailelere destek olunması Hasta ve yakınlarının ulaşabilecekleri kaynakların arttırılması Ağrı tedavisini de içeren palyatif bakım ve destek tedavisinin sağlanması Klasik tedaviler yanında tamamlayıcı tedavilere entegrasyonda destek Multidisipliner sağlık ekibine ulaşabilme hakkı bulunması Özelleşmiş kanser hizmetlerine ulaşabilme Gönüllü kanser cemiyetleri arasında entegrasyon Gizlilik ve saygınlık içerisinde tedavi edilme hakkı 3. Hastalar ile sağlık çalışanları arasındaki ilişkiler. İlişkiler, karşılıklı saygı ve güven içinde geliştirilmelidir. İlişkiler görev ve sorumluluklarla orantılı olarak yeniden tanımlanmalıdır.

Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır; Konsültasyon ve iletişim için yeterli zaman ayrılması Hastanın özgür seçim hakkı Tanı, tedavi, bakım ve hastalığın seyri ile ilgili bilgilendirilme ya da bilgilendirilmeyi istememe hakkı Uygun bir ortamda bilgi edinme hakkı Tedaviye veya tedavi aşamalarına izin verme ya da vermeme hakkı Kişisel tıbbi dokümanlara ulaşım hakkı Gizlilik hakkı Şikâyetlerin dinlenmesi ve cevaplandırılması hakkı İstenildiğinde ailenin sürece katılma hakkı 4. Hastanın bilgilendirilmesi Hastalar ve ailelerinin; hastalığı en iyi şekilde anlaması ve başa çıkabilmesi, üzüntü ve streslerinin azaltılması için hastalıkları ile ilgili doğru bilgiye ulaşımları desteklenmelidir. Bu amaçla doğru bilgi sağlık çalışanlarından alınabileceği gibi, internet, dergi, televizyon v.b. dış kaynaklardan ve kanser cemiyetlerinden alınabilir. Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır;  Tartışma ve iletişim Yazılı rehberlerin bulunması (hastaneler, terminal bakım merkezleri ve hizmetlerle ilgili) Kanser ile ilgili bilgilendirme standartlarının bulunması Sağlıkla ilgili derneklerin bilgiye ulaşmadaki rolleri artırılmalıdır. Hastalar ve yakınlarına psikolojik destek sağlanması Hastalar ve yakınlarının; tanı, tedavi ve tedavi sonrası süreçlere uyumları için duygusal ihtiyaçlarının karşılanmasında psikolojik desteğin sağlanması esastır. Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır; Hastalığın her döneminde psikolojik desteğe ulaşabilmek Sağlık çalışanlarının, psikolojik destek ve iletişimle ilgili uygun eğitimlerinin sağlanması Kanser derneklerinin hastane içinde ve toplum düzeyinde rol almaları Hastalara destek amaçlı haberleşme ağının ve eski hastaların deneyimlerinin paylaşılmasının geliştirilmesine yönelik aktiviteler Eski hastalar, yeni hastalara gönüllü destek sağlayabilir Kanserle ilgili telefon yardım hattının kurulması 6. Sosyal destek ve maddi yardımlar Zor durumda olan hasta ve ailesine, kanserin doğrudan ya da dolaylı olarak getireceği ek yükleri önleyecek şekilde sosyal ve maddi destek sağlanması olanakları geliştirilmelidir. Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır; Maddi yardımın nereden ve nasıl bulunacağı konusunda yol gösterilmesi Yasal haklar ve bunlara başvuru konusunda yardım Hastalık süresince ve hastalık sonrası dönemde desteğin sağlanması Gerektiğinde aile bireylerine özel desteğin sağlanması Kanserli çalışanlara özel güvencelerin sağlanması (hastalık izni, yarım gün çalışma, işten çıkarılmama garantisi) Kanserli hastalara eğitim ve iş imkânlarının sağlanması 7. Rehabilitasyon Hastalara tedavi sırasında ve sonrasında iyileştirme olanağı sunulmalıdır. Bu, hastalara daha iyi bir yaşam kalitesi, duygusal iyilik hali ve sağlığın yeniden kazanılmasını sağlayacaktır. Rehabilitasyon, tam Rehabilitasyon, tam kapsamlı (fiziksel, sosyal psikolojik, ruhsal ve mesleksel) ve multidisipliner bir yaklaşım gerektirir.

Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır; Rehabilitasyon, tedavinin bir parçası olarak hastaya özgün olmalıdır Kanser tedavileri, tedavinin yan etkileri ve tedavi sonrası dönem ile ilgili sürekli eğitim programlarının düzenlenmesi. Tedavi yan etkilerinin azaltılması ve önlenmesi (örneğin tedavi sonrası depresyon)  Düzeltici ameliyat olanağı sağlanması İş bulma olanaklarının kolaylaştırılması İş yerine adaptasyon sürecinde önyargı ve damgalamanın önlenmesi noktasında desteğin sağlanması. Banka kredisi ve sigortadan faydalanma olanağının sağlanması Evde bakım hizmetlerinin düzenlenmesi 8. Palyatif Tedavi (Rahatlatıcı tedavi) Yaşamın son günlerinde, hasta ve ailesine desteğin iyileştirilmesi ve problemlerin en aza indirilmesi konusunda palyatif tedavi ve bakımın sağlanması ve ulaşılabilirliği desteklenmelidir Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır; Hastaya göre uyarlanmış ve esnek çözümler sağlanması Hastanın son anını geçirmek istediği yeri seçme hakkı bulunmalı Şikâyetlerinin etkin olarak kontrol altına alınması hakkı Ölüm öncesi ve sonrası aileye desteğin sağlanması Genel ve özel palyatif bakıma ulaşımın kolaylaştırılması Multidisipliner ekibe ulaşabilme hakkı 9. Hasta savunuculuğu Hastaların savunulması, en iyi tedavinin sağlanması ve en iyi sonuca ulaşılması için hastaların, sağlık çalışanlarıyla aktif birlikteliğini ve ortaklığını güçlendirmelidir. Bu, optimum tedavi ve sonucun oluşmasına yardım edecektir. Hasta savunması aynı zamanda, hizmetlerin planlanması ve geliştirilmesinde hastaların rolünü dikkate alınmalıdır. Bunlara ilişkin önemli noktalar şunlardır; Yetkili makamlarda ve hastanelerde hasta derneklerinin desteğinin alınması Hasta dernekleri ile paydaşlar arasında yapıcı diyalogun sağlanması Farklı organizasyonlar arasında haberleşme ağının geliştirilmesi Hastaların etkin şekilde savunmalarını yapabilmeleri için destek ve eğitimin sürekli sağlanması” dedi.