MUŞ İLİNİN EKONOMİK GELİŞİM AÇISINDAN GÜÇLÜ YÖNLERİ

Muş Alparslan Üniversitesi (MŞÜ) Mühendislik Mimarlık Fakültesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Ömer Aslan, `Muş İli Özelinde Doğal Tarım ve Hayvancılığa Dayalı Sürdürülebilir Bir Ekonomik Gelişim` adlı makalesinde `Muş İli Özelinde Doğal Tarım ve Hayvancılığa Dayalı Sürdürülebilir Bir Ekonomik Gelişim` konusu ile ilgili değerlendirmelerde bulundu.

Muş İlinin Ekonomik Gelişim Açısından Güçlü ve Zayıf Yönleri, Sunduğu Fırsatlar ve İlin Ekonomik Gelişimine Tehdit Oluşturabilecek Etmenler (SWOT Analizi) ile ilgili detaylı açıklamalar yapan Yrd. Doç. Dr. Ömer Aslan, “İlin sosyo-ekonomik yapısı ve potansiyeli analiz edilmeden ilin sunacağı fırsatlar görülemez ve bu fırsatlar değerlendirilerek katma değer oluşturabilecek sürdürülebilir ekonomik bir gelişim üretilemez.  Muş il nüfusunun büyük çoğunluğu kırsalda yaşadığı ve doğal tarım ve hayvancılık ürünlerini doğal gıda olarak pazarlayamadıkları için ilde ekonomik refah seviyesi düşüktür. Tarımda verimlilik için mekanizasyon ve teknolojinin kullanımıyla,  hayvancılıkta da süt işleme ve et entegre tesisleri gibi tesislerin kurulmasıyla doğal gıda sektörü, şehrin ekonomik gelişimine büyük katkı sunabilecektir” dedi.

“ÇUKUROVA BÖLGESİ’NDEKİ EKONOMİK GELİŞİM BUNUN EN GÜZEL ÖRNEKLERİNDEN BİRİDİR”

“Bir ilin ekonomisinin gelişiminde şehirlerin oluşturacağı öz sermayenin önemi yadsınamaz” diye ifade eden Yrd. Doç. Dr. Aslan, sözlerini şöyle sürdürdü: “Her ilin sermaye birikimi için farklı potansiyelleri vardır. İller, ekonomik gelişim stratejisi kurgularken öncelikle kendi doğal kaynaklarına yönelik bir ekonomik büyüme stratejisi izlerler. Bu sermaye birikimiyle ilde diğer sektörler gelişebilir. Çukurova Bölgesi’ndeki ekonomik gelişim bunun en güzel örneklerinden biridir. Birçok büyük sanayici sermaye birikimlerini endüstriyel bir tarım bitkisi olan pamuğu ekerek veya pazarlayarak yapmışlardır. Daha sonra elde ettikleri bu sermayeyi farklı sektörlerde değerlendirmişlerdir. Yukarıda söylenenleri kanıtlayan en güzel örneklerden biri Sabancı Holding’in gelişim hikâyesidir. Sabancı Holding,  Çukurova’nın verimli, sulak ve güneşli arazilerinden faydalanılarak üretilen pamuğu işleyerek, sonrasında tekstilden elde edilen finansal getirileri değerlendirerek Türkiye’de kayda değer bütün sektörlerde söz sahibi bir marka olmuştur (Eden, 2015).

Muş’un potansiyeli ise doğal tarım ve hayvancılıktır. Muş Ovası`nın yaklaşık %90`ı tarıma uygundur (Sönmez, 2014: 31; Muş İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, 2015). Ova, şu ana kadar konvansiyonel endüstriyel tarım yapılmamasından dolayı kimyasallarla kirlenmemiştir. Bu yönüyle Türkiye’nin temiz kalabilmiş ender ovalarından biridir. Bu durum ilin kalkınabilmesi için büyük bir şanstır ve Muş’un bu potansiyeli kenti şimdi ve/veya gelecekte önemli ekonomik merkezlerden biri haline getirebilecek imkânlar sunmaktadır. Çünkü dünyamızın gelecek açısından stratejik öneme sahip iki yatırım alanından biri tarım diğeri ise enerjidir. Muş Ovası bu bakımdan hem il sakinlerine hem de ülkeye büyük hizmet sunabilir. Özellikle dünyada önemi gittikçe artan organik tarım için hiçbir ek harcama ve yatırım gerektirmeksizin işlenebilecek bir ova olması il ve ülke için büyük bir nimettir. Önceki bölümlerde geçmişten günümüze Muş ekonomisi ve sanayisi irdelenmiştir. Şimdi Muş ilinin ekonomik gelişim açısından güçlü ve zayıf yönleri, sunduğu fırsatlar ve ilin ekonomik gelişimine tehdit oluşturabilecek etmenler ayrı başlıklar altında ele alınacaktır.”

İLİN GÜÇLÜ YÖNLERİ

Muş’un güçlü yönlerini ele alan Aslan, şunları söyledi: “Muş ilinin güçlü yönleri aşağıdaki ana başlıklarda toplanabilir: Doğal Tarım ve Hayvancılık Potansiyeli: Türkiye`nin en büyük ovalarından biri olan Muş Ovası ile Bulanık Ovası, Malazgirt Ovası ve Liz Ovası ili hayvancılık ve tarıma dayalı sektörler açısından cazip ve güçlü kılmaktadır (Muş İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, 2015). Ayrıca doğal meraların bolluğundan dolayı hem büyük bir hayvan stoku vardır hem de hayvanlar doğal beslendiğinden hayvansal ürünler doğal ve lezzetlidir. Bu da özellikle dünyada ve ülkemizde gittikçe artan sağlıklı beslenme talebine hitap edebilecek bir potansiyel sunmaktadır (Hallam, 2003:180-181). Mera ürünleri kapalı alanlarda beslenen hayvanlardan elde edilen organik gıdadan daha sağlıklıdır. Bu durum mera süt ve et ve organik tarımsal ürünler için ilde yatırım yapacak firmalar için büyük ve karlı bir yatırım imkânı sunmaktadır.

Ayrıca Muş ilinin ekolojik yapısı, doğal meyve ve bitki florasının zenginliği organik arıcılık için oldukça uygun koşullar sağlamaktadır. Muş balı bölgede ünlü bir bal olmasına rağmen tanıtım yetersizliğinden dolayı Türkiye’de yeterince bilinmemektedir. Buna ek olarak ilde katma değeri yüksek organik endüstriyel tarımsal ürünler ekilebilir. Bunun için ilin toprak yapısı ve iklimine uygun tarımsal ürünlerin tespiti ve ilde yetiştirilebilmesi için iç ve dış paydaşların bilimsel araştırma ve saha çalışmalarına gereksinim vardır.

LOJİSTİK KONUM AVANTAJI

Muş Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun kavşak noktasında yer almaktadır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin 6 iliyle sınır komşusudur. Komşu illerden Bitlis ve Bingöl`e 1 saat, Erzurum, Batman ve Diyarbakır`a 2 saat ve Ağrı iline ise 3,5 saat uzaklıktadır. Sınır komşusu olmamasına rağmen Van ve Elazığ illerine karayoluyla yaklaşık 3 saat uzaklıktadır (Karayolları Genel Müdürlüğü, 2017). Muş`un çevre illerle karayolu ulaşımı genelde ovanın bitimiyle başlayan dağların yamaçlarından dolanılarak yapılmaktadır. Dolayısıyla bu ulaşım yollarının birçok yerinde tüneller yapılarak ve dağlar yarılarak mesafenin büyük ölçüde kısaltılması imkânı vardır. Hatta bu ulaşım yollarından bazılarında mesafenin yarı yarıya düşürülebilme potansiyeli ilin lojistik konumunu daha da güçlendirmektedir. Bölgenin önemli illerine olan hâlihazırdaki karayolu yakınlığı ve mesafelerin daha da kısaltılma potansiyeli, ili İstanbul gibi uzak merkezlerde üretim yapan firmalar için potansiyel bir lojistik dağıtım merkezi yapmaktadır. Lojistik depolama kullanım amacına bağlı olarak genelde klasik depo, dağıtım merkezi, toplama merkezi, aktarma merkezi ve sipariş işleme merkezi şeklinde beşe ayrılmaktadır. Bunlardan dağıtım merkezi; üretici veya tedarikçilerin müşteri pazarına yakın noktalarda konuşlandırdıkları ve büyük hacimli malları bir depoda toplayarak hızlı ürün teslimatı sağladıkları merkez olarak tanımlanmaktadır (Tanyaş ve Arıkan, 2013: 22). Bu tanım dikkate alındığında Muş`un bölge için ideal bir dağıtım merkezi olabileceği açıkça görülmektedir.

Ayrıca ilin İran`la bağlantılı demiryolu ağı vardır. Haftanın her günü Türk Hava Yolları (THY) Ankara, İstanbul ve belirli günler direkt Bursa; Pegasus Havayolları ise İstanbul ve İzmir seferleriyle havayolu ulaşımı sağlanmaktadır. Ayrıca ilin yukarıda bahsedildiği gibi bölgedeki önemli illere yakınlığı ve komşu ülkelerden Irak, İran ve Suriye`ye olan yakınlığı burada kurulacak sanayi tesislerine lojistik avantaj sağlayacaktır.

Genç ve Ucuz İşçilik Avantajı: Muş Türkiye’nin en genç nüfusa sahip illerinden biridir (TÜİK ADNK, 2015). Bu durum kurulacak işletmelere ucuz ve dinamik bir iş gücü avantajı sunmaktadır. İşletmeler bu sayede maliyetlerini düşürme olanağı bularak pazarda rakiplerine karşı rekabet üstünlüğü sağlayabilir.

MADENCİLİK VE YER ALTI KAYNAKLARI AVANTAJI

 İlde çimento hammaddesi olarak kullanılan büyük miktarda kalker ve kil rezervi, tuz yatakları, mermer, iyi-orta kalitede tuğla-kiremit hammaddesi, büyük miktarda barit rezervi, kuvarsit, alçıtaşı, jips, kraki, kireçtaşı ve linyit rezervleri bulunmaktadır (MTA Doğu Anadolu Bölge Müdürlüğü, 2015).  İlin mevcut rezervleri ile henüz tespit edilmemiş maden rezervleri bu alanlarda işletmeler kurulmasına imkân sağlayacaktır.

MUŞ ALPARSLAN ÜNİVERSİTESİ’NİN (MŞÜ) KURULMASI VE GELİŞİM POTANSİYELİ

MŞÜ, 10 yıllık geçmişi olmasına rağmen kampüs yapılanması için yapılan harcamalar, istihdam edilen personel ve sayıları yıllar geçtikçe artan öğrenciler ile şehrin  ekonomisine katkı sağlamakta; ayrıca eğitim yoluyla  direkt veya dolaylı olarak Muş’un sosyo-ekonomik gelişiminde önemli rol oynamaktadır. Örneğin MŞÜ` nün 2009 yılında öğrenci sayısı 1570 ve çalışan sayısı ise 252 iken 2017 yılında öğrenci sayısının, on bine, personel sayısının da bine yaklaşması bu katkının yıllar geçtikçe arttığını ispat etmektedir (Sırım ve Çayın, 2014:67-71; Günaydın Muş Gazetesi, 2015).  Ayrıca Eylül 2017’de açılan MŞÜ Uygulamalı Bilimler Fakültesinin, ziraat ve veterinerlik alanlarına yönelik eğitim ve araştırma çalışmaları yaparak Muş’un tarım ve hayvancılıkta hak ettiği konuma kavuşması için katkılar sunması beklenmektedir (Milliyet Gazetesi, 2017). Tüm bu ilerlemelere rağmen Muş’un sosyo-ekonomik gelişmişlik açısından son sıralarda yer alması MŞÜ’ye ve ildeki tüm kamu kurum ve kuruluşlarına daha özverili çalışma sorumluluğu yüklemektedir. Ancak küçük illerde kurulan yeni üniversitelerin genelinde olduğu gibi yeterince kurumsallaşamama ve nitelikli personel istihdamını sağlayabilecek cazibe yoksunluğu gibi sorunlar MŞÜ`nün Muşa katkısını sınırlandırmaktadır. Ayrıca MŞÜ yerleşkesi iki köy arasında sıkışmış ve dağ yamacının alüvyon zemini üzerindeki alanda konumlandırılmıştır. Bu durum deprem kuşağında yer alan bir il için problem teşkil etmektedir. Buna ek olarak üniversite kampüsü ile şehir merkezi arasında askeri alanların yer alması,  Muş gibi küçük bir ilde kampüs yerleşkesinin ilin şehir meydanından yaklaşık 13 km uzak oluşu ve şehrin doğal gelişim yönünde olmaması üniversitenin ille bütünleşmesini engelleyen hususlardır. Bütün bu olumsuzluklar yer seçimi konusunda yanlış bir tercih yapıldığını göstermektedir.  Bu bağlamda kampüs alanı belirlenirken dönemin yönetici kadrolarının bu konuda pek hassas davranmadıkları, gerekli olan ön araştırma ve incelemelerin yeterince yapılmadığı ve istişare mekanizmalarının pek sağlıklı işletilmediği sonucuna varmak pek de zor olmamaktadır. İşin üzüntü veren tarafı ise bu olumsuzlukların hiçbir surette giderilemeyecek olmasıdır.”